Η επιστήμη πίσω από τη γυναικεία αναπαραγωγική υγεία: Δρ. Ειρήνη Μπέλλου, μια Ελληνίδα επιστήμονας στην βιολογία των χρωμοσωμάτων και των ωαρίων

Η Δρ. Ειρήνη Μπέλλου είναι ερευνήτρια αναπαραγωγικής βιολογίας με εξειδίκευση στη βιολογία των ωαρίων και τη χρωμοσωμική γήρανση. Εργάζεται ως Senior Applications Scientist στην U-Ploid Biotechnologies, αναπτύσσοντας καινοτόμες προσεγγίσεις για τη βελτίωση της ποιότητας των ωαρίων και της επιτυχίας της εξωσωματικής γονιμοποίησης. Είναι απόφοιτος του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και κάτοχος διδακτορικού από το Πανεπιστήμιο του Göttingen, ενώ έχει εργαστεί σε κορυφαία ερευνητικά ιδρύματα, όπως το European Molecular Biology Laboratory (EMBL) και το Max Planck Institute for Multidisciplinary Sciences στη Γερμανία.

Πώς ξεκίνησε το ενδιαφέρον σου για τη Βιολογία και πώς κατέληξες να εστιάζεις στη βιολογία των ωαρίων και την αναπαραγωγική υγεία;

Το ενδιαφέρον μου για τη βιολογία αναπτύχθηκε σταδιακά κατά τη διάρκεια των σχολικών μου χρόνων και έγινε πολύ πιο συγκεκριμένο προς την αναπτυξιακή και αναπαραγωγική βιολογία κατά τη διάρκεια των πανεπιστημιακών μου σπουδών. Mε γοήτευε το γεγονός ότι ένα μόνο κύτταρο περιέχει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για να δημιουργήσει έναν ολόκληρο νέο οργανισμό, καθώς και το πόσο εξαιρετικά συντονισμένη είναι η διαδικασία της πρώιμης εμβρυικής ανάπτυξης. Κατά τη διάρκεια της πτυχιακής μου εργασίας, είχα την ευκαιρία να εργαστώ για πρώτη φορά με ωάρια στο εργαστήριο. Εκείνη ήταν η στιγμή που συνειδητοποίησα πόσο εξειδικευμένη είναι η μείωση (η διαδικασία που προετοιμάζει τα ωάρια για γονιμοποίηση), αλλά και πόσα ακόμη παραμένουν άγνωστα σχετικά με τη βιολογία των ωαρίων.

Ανατρέχοντας πίσω στο χρόνο, θεωρώ ότι το ενδιαφέρον μου για την αναπαραγωγική βιολογία διαμορφώθηκε, τουλάχιστον εν μέρει, και από προσωπικά βιώματα. Μεγαλώνοντας, άκουγα οικογενειακούς φίλους να μιλούν για προβλήματα υπογονιμότητας, και τις προσπάθειές τους για εξωσωματική γονιμοποίηση. Εκείνη την εποχή ήμουν πιθανότατα πολύ μικρή για να κατανοήσω πλήρως το συναισθηματικό βάρος αυτών των εμπειριών, ωστόσο πιστεύω ότι με επηρέασαν έμμεσα και προσέδωσαν ένα επιπλέον νόημα στο ενδιαφέρον μου για αυτό το πεδίο.

Ποιος είναι ο τρέχων ρόλος σου και με τι καθήκοντα συνεπάγεται η θέση αυτή;

Ως Senior Applications Scientist σε μια start-up εταιρεία, ο ρόλος μου είναι ευρύς και πολύπλευρος. Στην καθημερινότητά μου εργάζομαι κυρίως στο εργαστήριο, συμβάλλοντας άμεσα στο επιστημονικό κομμάτι. Ένα σημαντικό μέρος της δουλειάς μου είναι να γεφυρώσω το χάσμα μεταξύ της ανακάλυψης νέων θεραπειών και της κλινικής εφαρμογής τους στον άνθρωπο. 

Παράλληλα, το δυναμικό και ταχύτατα εξελισσόμενο περιβάλλον μιας start-up μου δίνει τη δυνατότητα να συμμετέχω και σε δραστηριότητες πέρα από το εργαστήριο, όπως οι κανονιστικές και ρυθμιστικές διαδικασίες, ο σχεδιασμός κλινικών δοκιμών, η εκπροσώπηση της εταιρείας σε επιστημονικά συνέδρια, οι εξωτερικές  συνεργασίες και άλλες επιχειρηματικές λειτουργίες. Μέσα από αυτή την εμπειρία έχω αποκτήσει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για το πώς οργανώνεται και λειτουργεί μια biotech εταιρεία, καθώς και για τη διαδικασία που απαιτείται ώστε ένα θεραπευτικό προϊόν να περάσει από το ερευνητικό εργαστήριο στις κλινικές δοκιμές. Ως η πρώτη εργαζόμενη της εταιρείας, έχω την ευκαιρία να συμμετέχω στην ανάπτυξή της από τα πρώτα βήματα. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα μοναδική εμπειρία σε σύγκριση με την εργασία σε μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες, όπου φαντάζομαι πως ο καθένας έχει έναν πιο εξειδικευμένο ρόλο μέσα σε ένα συγκεκριμένο τμήμα. Η καθημερινότητα στη δουλειά είναι γεμάτη προκλήσεις και απρόβλεπτες καταστάσεις, αλλά ταυτόχρονα προσφέρει μεγάλη ικανοποίηση, καθώς κάθε βήμα συμβάλλει άμεσα στην πρόοδο και στην ανάπτυξη του project και της εταιρείας.

Πώς μπορεί η έρευνα στη βιολογία των ωαρίων να επηρεάσει το μέλλον της IVF και της αναπαραγωγικής υγείας;

Δεδομένου ότι περίπου ένα στα έξι ζευγάρια αντιμετωπίζει προβλήματα υπογονιμότητας, η βελτίωση των μεθόδων υποβοηθούμενης αναπαραγωγής έχει σημαντικό κοινωνικό αντίκτυπο. Παρόλο που η εξωσωματική γονιμοποίηση έχει μεταμορφώσει την αναπαραγωγική ιατρική, τα τελευταία χρόνια έχουν σημειωθεί σχετικά λίγες μεγάλες καινοτομίες στον τομέα. Πολλοί κύκλοι εξωσωματικών εξακολουθούν να μην οδηγούν σε επιτυχή εγκυμοσύνη, ενώ το αποτέλεσμα επηρεάζεται σημαντικά από παράγοντες όπως, η ηλικία της γυναίκας και η ποιότητα των ωαρίων. Αυτό καταδεικνύει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά περιθώρια βελτίωσης. 

Τις τελευταίες δεκαετίες, η βασική έρευνα έχει συμβάλει ουσιαστικά στην κατανόηση της βιολογίας των ωαρίων και των μηχανισμών που οδηγούν στη μείωση της ποιότητάς τους με την πάροδο της ηλικίας. Παράλληλα, έχει βοηθήσει στoν εντοπισμό αιτιών που ενδέχεται να προκαλέσουν προβλήματα κατά τη γονιμοποίηση και τα πρώτα στάδια της εμβρυϊκής ανάπτυξης. Η γνώση αυτή αρχίζει πλέον να μεταφράζεται σε νέα εργαλεία και καινοτόμες προσεγγίσεις, οι οποίες, εφόσον εγκριθούν μετά από επιτυχείς κλινικές δοκιμές, θα μπορούσαν να αυξήσουν τις πιθανότητες επίτευξης εγκυμοσύνης. Σε συνέχεια αυτών των εξελίξεων, η περαιτέρω πρόοδος της βασικής έρευνας μπορεί να εμβαθύνει κι άλλο στην κατανόηση των αιτιών της υπογονιμότητας και μακροπρόθεσμα, να οδηγήσει σε νέες ανακαλύψεις που θα αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε τη θεραπεία της.

Πιστεύεις ότι η επιστημονική γνώση γύρω από τη γυναικεία γονιμότητα και γυναικεία αναπαραγωγική υγεία έχει μεταφερθεί σωστά στο ευρύ κοινό;

Παρότι έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος στην κατανόηση θεμάτων που αφορούν τη γυναικεία γονιμότητα και την αναπαραγωγική υγεία, η γνώση αυτή δυστυχώς δεν έχει περάσει ακόμη στον ίδιο βαθμό στο ευρύ κοινό. Ωστόσο, είναι ενθαρρυντικό ότι παρατηρείται ολοένα και μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση γύρω από το θέμα. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι συζητούν ανοιχτά τις δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίζουν σχετικά με την υπογονιμότητα, αναζητούν αξιόπιστη πληροφόρηση και συνειδητοποιούν ότι δεν είναι μόνοι σε αυτό. Η αυξανόμενη αυτή συζήτηση έχει επίσης ενθαρρύνει πολλούς να υιοθετήσουν μια πιο ενεργή στάση απέναντι στον οικογενειακό τους προγραμματισμό, εξετάζοντας για παράδειγμα επιλογές διατήρησης της γονιμότητας, όπως η κρυοσυντήρηση ωαρίων. Παρότι έχει σημειωθεί ουσιαστική πρόοδος, πιστεύω ότι εξακολουθεί να υπάρχει ανάγκη για πιο σαφή και προσβάσιμη εκπαίδευση, τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες. Ιδανικά, η ενημέρωση αυτή θα πρέπει να παρέχεται σε πολύ νεότερη ηλικία, ώστε οι άνθρωποι να μπορούν να λαμβάνουν τεκμηριωμένες αποφάσεις με μεγαλύτερη γνώση και αυτοπεποίθηση.

Πόσο σημαντικό πιστεύεις είναι να υπάρχουν περισσότερες γυναίκες επιστήμονες σε τομείς που μελετούν το ίδιο το γυναικείο σώμα και τη γυναικεία υγεία;

Για πολλά χρόνια η βιοϊατρική έρευνα δεν έδωσε την απαιτούμενη προσοχή σε ζητήματα που αφορούν τη γυναικεία υγεία, αφήνοντας σημαντικά ερευνητικά κενά. Η παρουσία περισσότερων γυναικών επιστημόνων στους συγκεκριμένους τομείς δεν αφορά μόνο την ισότιμη εκπροσώπηση, αλλά αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση για την πρόοδο της έρευνας. Οι γυναίκες φέρνουν διαφορετικές επιστημονικές οπτικές και πολύτιμη κατανόηση ζητημάτων που αφορούν τη γυναικεία υγεία, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη πιο καινοτόμων λύσεων. Επίσης, η ενίσχυση της παρουσίας τους σε ηγετικές θέσεις μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των ερευνητικών προτεραιοτήτων, στην εξασφάλιση χρηματοδότησης και στην ανάδειξη της σημασίας αυτών των ζητημάτων τόσο στην επιστημονική κοινότητα όσο και στην κοινωνία.

Παράλληλα, η επιστημονική πρόοδος βασίζεται στη συνύπαρξη διαφορετικών εμπειριών και τρόπων σκέψης. Καθοριστικός παράγοντας για την παραγωγή υψηλού επιπέδου επιστήμης είναι η ύπαρξη διεθνών και διεπιστημονικών περιβαλλόντων, τα οποία φέρνουν κοντά ανθρώπους με διαφορετικές εμπειρίες, και γνώσεις, ενισχύοντας έτσι την καινοτομία και τη δημιουργικότητα. Η ενίσχυση της εκπροσώπησης των γυναικών στην έρευνα, σε συνδυασμό με την καλλιέργεια ανοιχτών, και συμπεριληπτικών επιστημονικών περιβαλλόντων, είναι καθοριστική για την πρόοδο της έρευνας, τόσο στη γυναικεία υγεία όσο και ευρύτερα.

Τι σε οδήγησε να κάνεις τη μετάβαση από την ακαδημαϊκή έρευνα στη βιοτεχνολογία; Τι διαφορές είδες στην καθημερινότητα και στη νοοτροπία; Ποιες δεξιότητες απέκτησες κατά τη διάρκεια της ακαδημαϊκής σου πορείας που ήταν απαραίτητες για τη μετάβαση στον τρέχοντα ρόλο σου;

Το αυξανόμενο ενδιαφέρον μου για την εφαρμογή της επιστήμης και η ευκαιρία να βλέπω την έρευνα να συνδέεται πιο άμεσα με εφαρμογές στον άνθρωπο με οδήγησαν να μεταβώ από τον ακαδημαϊκό χώρο στον τομέα της βιοτεχνολογίας. Με ελκύει ιδιαίτερα το γεγονός ότι μπορώ να βλέπω πιο άμεσα τον αντίκτυπο της δουλειάς μου και να συμβάλλω στην ανάπτυξη λύσεων που ενδέχεται στο μέλλον να βελτιώσουν τη ζωή των ανθρώπων.

Μία από τις σημαντικότερες διαφορές που παρατήρησα είναι η νοοτροπία και ο ρυθμός εργασίας. Η ακαδημαϊκή έρευνα επικεντρώνεται συχνά στη διερεύνηση θεμελιωδών βιολογικών μηχανισμών. Αντίθετα, η έρευνα σε εταιρικό περιβάλλον είναι περισσότερο προσανατολισμένη στην επίτευξη συγκεκριμένων στόχων, με μεγαλύτερη έμφαση στην εφαρμογή της γνώσης, στην τήρηση χρονοδιαγραμμάτων και στη συνεργασία μεταξύ διαφορετικών ομάδων.

Παράλληλα, το διδακτορικό μου και η ακαδημαϊκή μου εκπαίδευση υπήρξαν καθοριστικά για την επαγγελματική πορεία που ακολουθώ σήμερα. Μου προσέφεραν τις απαραίτητες τεχνικές γνώσεις και την επιστημονική εξειδίκευση, ενώ ταυτόχρονα με βοήθησαν να αναπτύξω δεξιότητες όπως η κριτική σκέψη, και η συστηματική ανάλυση προβλημάτων. Αυτές οι δεξιότητες εξακολουθούν να αποτελούν βασικά εργαλεία στην καθημερινή μου εργασία. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την πρόοδο της καινοτομίας στον χώρο της βιοτεχνολογίας να υπάρχουν άνθρωποι με βαθιά κατανόηση των επιστημονικών αρχών που βρίσκονται πίσω από τις νέες τεχνολογίες. Μέσα από αυτή τη στενή σύνδεση μεταξύ θεμελιώδους έρευνας και εφαρμογής μπορεί να επιτευχθεί ουσιαστική πρόοδος.

Υπήρξε κάποια στιγμή στην πορεία σου που αισθάνθηκες πως χρειάζεσαι κάποιο διάλειμμα, και αν ναι πώς το χειρίστηκες;

Πιστεύω ότι σε ορισμένα στάδια της επαγγελματικής πορείας, μια συνειδητή απομάκρυνση  από την καθημερινότητα μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα πολύτιμη. Για μένα, αυτή η στιγμή ήρθε μετά από το μεταδιδακτορικό. Πριν αποφασίσω το επόμενο επαγγελματικό μου βήμα, επέλεξα να αφιερώσω λίγο χρόνο μακριά από την εργασία και την έρευνα. Έτσι έκανα εθελοντισμό και ταξίδεψα για μερικούς μήνες στη Νότια Αμερική. Η εμπειρία αυτή μου έδωσε τον χώρο να βγω έξω από τη ρουτίνα, να σκεφτώ τι πραγματικά θέλω να κάνω στη συνέχεια και να ασχοληθώ με ενδιαφέροντα για τα οποία συνήθως δεν υπάρχει χρόνος μαζί με μία δουλειά πλήρους απασχόλησης. Θεωρώ ότι αυτές οι μεταβατικές περίοδοι μπορούν να είναι ουσιαστικές ευκαιρίες για επαναπροσδιορισμό και προσωπική εξέλιξη. Για μένα ήταν μια υπενθύμιση ότι, παρότι η έρευνα είναι ένα μεγάλο κομμάτι της ταυτότητάς μου, δεν είναι το μόνο. Η επαφή με διαφορετικές κουλτούρες και η έξοδος από το comfort zone με βοήθησαν να επιστρέψω με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και έτοιμη για το επόμενο επαγγελματικό μου βήμα.

Τι θα ήθελες να είχε πει κάποιος σε εσένα όταν ξεκινούσες την πορεία σου και τι συμβουλή θα ήθελες να δώσεις στα νεαρά κορίτσια που θέλουν να ασχοληθούν με τους κλάδους του STEM;

Αυτό που θα μου ήταν χρήσιμο να ακούσω νωρίτερα είναι ότι είναι απολύτως φυσιολογικό να μην υπάρχει ένα ξεκάθαρο πλάνο από την αρχή. Μεγάλο μέρος της μάθησης προκύπτει καθώς προσπαθεί κανείς να κατανοήσει και να λύσει τα πράγματα στην πορεία. Επίσης, βοηθά πολύ να μην φοβάται κανείς να δοκιμάζει, ακόμη και όταν τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως είχαν σχεδιαστεί. Οι ευκαιρίες που αξιοποιεί κανείς και οι άνθρωποι που συναντά στην πορεία συχνά διαμορφώνουν την κατεύθυνσή του περισσότερο από οποιοδήποτε αρχικό πλάνο. Σε νεαρά κορίτσια που σκέφτονται να ακολουθήσουν καριέρα στους τομείς STEM θα έλεγα: να παραμένετε περίεργες, να αξιοποιείτε ευκαιρίες ακόμη κι όταν σας φαίνονται λίγο τρομακτικές, και να εμπιστεύεστε ότι δεν χρειάζεται να τα έχετε όλα ξεκάθαρα από την αρχή.